HAYATI

Yazar, gazeteci ve fikir insanı. 1839 yılının Kasım ayında Cerrahpaşa, İstanbul’da dünyaya geldi. 20 Mayıs 1878’de İstanbul, Beşiktaş’ta Ali Suavi, Beşiktaş karakol kumandanı Hasan Paşa (daha sonra 7-8 Hasan Paşa) tarafından değnekle vurularak öldürüldü. Ali Suavi, aslen Çankırılıdır, Hüseyin Ağa adlı bir el işçisinin oğludur.

Ali Suavi, medrese öğrenimi gördükten sonra açılan bir sınavı kazanarak Bursa Rüştiyesi öğretmenliğine atandı. Daha sonra Simav ve Filibe’de de öğretmenlik yaptı. Filibe’de tahribat müdürüyken görevden alınması üzerine İstanbul’a döndü. Bir yandan Şehzade Camii’nde vaaz vererek, öte yandan Muhbir gazetesinde yazılar yazarak yaşamını sürdürdü. Bu dönem Ali Suavi’nin siyasi tartışmalara girdiği dönemdir. Nitekim Mısır sorunu ile ilgili bir yazısından dolayı, Muhbir gazetesi kapatıldı. Basına sansür koyan Kararname-i Ali’nin çıkarılmasından dolayı Kastamonu’ya sürüldü. Kısa bir süre sonra da Ziya Paşa ve Namık Kemal ile birlikte 1867’nin Mayıs ayında Paris’e kaçtı. Oradan da Londra’ya geçerek Muhbir gazetesini aynı yılın Ağustosunda yeniden çıkarmaya başladı. Ancak, Ali Suavi’nin başına buyruk hareketleri yüzünden Yeni Osmanlılara karşı arası açılınca gazete birkaç sayı daha çıktı ardından da kapandı.

1869’da Paris’te Ulum gazetesini çıkarmaya başlayan Ali Suavi, 1870’de Yeni Osmanlılar ile tüm bağlarını kopardı ve Ulum gazetesini Lyon’a aktardı. Ali Suavi, Avrupa’dan yurda dönüşü ise 1876’da Ziya Paşa’dan ve Namık Kemal’den sonra gerçekleşti. Yazar, yurda döndükten sonra bir süre gözde bir saray adamı olarak hayatını sürdürdü. 1878’de Galatasaray Sultanisi’nin müdürlük görevine getirildi; ancak bu görevi fazla sürmedi. Bir ara tutuklandıysa da Sadaret emri ile bırakıldı. Hemen ardından V. Murat’ın bulunduğu Çırağan Sarayı’nı basarak onu kaçırmak istediyse de, tam da başarıya ulaştığını düşündüğü anda, V. Murat’ın koluna girip onu dışarıya sürüklerken Beşiktaş Karakolu komutanı Hasan Paşa tarafından başına sopa ile vurularak öldürüldü.

Ali Suavi, tam bir medrese öğrenimini görememiş, kendi kendisini yetiştirmiştir. Din adamı idi; ancak yaşamı ile bir yığın tabuyu da kırmıştı. İleri sürdüğü düşüncelere bakılırsa, tam anlamı ile bir yenilikçiydi. Din ile devlet işlerinin birbirinden ayrılması gerektiğini düşünüyor, İslamiyet’ten yola çıkarak meşrutiyeti savunuyordu. Tarih konusunda olan düşünceleri dağınık olmakla birlikte Türk tarihine eğilmesi onu Türkçülük hareketlerinin öncülerinden biri haline getirmiştir. Özellikle dil konusundaki açık seçiktir. Gazeteler halkın anlayacağı bir dil kullanmalıdır. Osmanlı sözcüğü Ali Suavi’ye göre politik bir deyimdir ve Türkçeye Lisan-ı Osmanlı denmesi yanlıştır. İmla konusunda ise Arap harflerinin değiştirilmesinin gerekmediğini ama düzeltilmesi gerektiğini dile getirir. Kısacası Ali Suavi “başka bir fıkıhtan ahkam çıkarılmasına itiraz ile bir nevi layisizmi kabul edişi gelmek üzere (…) zannedildiğinden daha büyük bir inkılapçıdır (Ahmet Hamdi Tanpınar).

ESERLERİ

DÜŞÜNCE-MAKALE-RİSALE:

  • Hive (Le Khiva, Paris, 1873; İstanbul 1910; yeni harflerle baskısı Ali Suâvi’nin Hive Hanlığı ve Türkistan’da Rus Yayılması adıyla, yay.haz. M. Abdülhalûk Çay, 1977)
  • Nasıreddin Chah d’Iran (Paris, 1873)
  • Propos de L’Herzegovine (Paris, Ali Suâvi’nin yaptığı iki harita ekli, 1875), Montenegro (Paris, 1876)
  • Taharriyat-ı Suavi alâ Tarih-i Türk, Saydu’l Mefkûd (2 cilt), Defter-i Âmâl-i Ali Paşa (Paris, tsz; Âlî Paşa’nın Siyâseti adıyla ikinci bas. 1907)
  • Ali Paşa’nın Siyaseti (Paris, tsz; 2. bas. İstanbul 1909)
  • Devlet Yüz On Altı Buçuk Milyon Lira Borçtan Kurtuluyor (Paris, 1875)
  • Kani Paşazade Ahmet Rıfat Bey’e Yazılan Mektup Sureti (Paris, tsz)
  • Hukuku’ş-Şevari (1908).

ÇEVİRİ:

  • Arâbî İbâre Usulü’l-Fıkıh (The Principles of Jurisprudence, Londra, 1868),

ANSİKLOPEDİ:

  • Kamusu’l Ulûm ve’l-Maarif (5 forması yayımlanabildi, Paris, 1870)

YILLIK:

  • Mısır fî Sene 1288 (Paris, 1871)
  • Türkiye fi Sene 1288 (Paris, 1871)
  • Türkiye fi Sene 1289 (Paris, 1872)
  • Türkiye fi Sene 1290 (Paris, 1873).

YAYINA HAZIRLAMA:

  • Sefâretnâme-i Fransa (Paris, Yirmi sekiz Mehmed Çelebinin sefaretnâmesi, hâşiyeler ekli, 1871)
  • Tercüme-i Lugaz-ı Kâbis-i Eflâtun (İbn Miskeveyh tarafından Yunancadan Arapçaya tercüme edilmiş olduğu iddiası ile Eflâtun’a nisbet edilen eser, Paris, 1873),
  • Takvîmü’t-tevârîh (Katib Çelebiden, notlar ve zeyil ilâvesiyle, Paris, 1874).
ESER ÖRNEKLERİ

TÜRK’ten

Avrupa’da ras meseleri var. Yani bir kavramın kabilliyet ve istidadına hükm etmek için mensup olduğu şubeye nazar eylemek itikadı var. Bu ehl-i nazardan bazı meşahir Türkleri mesai-yi zihniyeden ari, yalnız bir kaba kahraman gibi mütalaa ediyor. Bu mütalaanın yanlış olduğunu göstermek isterim. Evvel emirde Türkü icmalen tarif edeyim:

Türk fil-ası Maveraünnehir’de Çin şimaline doğru sakin olan evlad-ı Yafes’tendir. Türk ve tatar zaten bir familyadan olduğu muhakkaktır. Bunlar ve Islav ve Avar ve Bulgar ve Cud ve Finuva hep İskit’te dâhidir (Heredot, kitap dört ve beş). İskitlerin her kavimden daha yeni olduklarını yine kendilerinden naki ederse de Latin müverrih Cüstiyen, İskitlerin kendilerinin Mısrilerden daha eski olduklarını iddia ediyorlar diye hikayet eyler ve bunun bazı veçhile tashih eder. Türkler mu’ahharan mevki-i aslilerden hüruç edip Fars’a ve Anadolu’ya ve Rumeli’ye ve Mısır’a inmişlerdir. Feth ettikleri yerlerde nice hanedan-ı hükümet bıraktılar. Gazneviyan ve Selçukiyan ve Osmaniyan on hanedanların meşhurlarıdır. Türkten nice büyük batınlar gelmiştir. Hazer, Kazak, Uygur meşhur batınlardandır. Macarlar dahi Osmanlılar gibi Uygur’dandır. Türkün hala mevcut fahsları şunlardır: 1) Osmanlıyan 2) Özbek 3) Türkmen 4) Sıbır Tatarları 5) Kırgız 6) Yakut ve Çuvaş.

KAYNAKÇA: Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. bas. 1999), İsmail Parlatır / Büyük Türk Klasikleri (c. 9, s. 44-47, 2004), İhsan Işık / Yazarlar Sözlüğü (1990, 1998) – Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) – Encyclopedia of Turkish Authors (2005) – Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007) – Ünlü Fikir ve Kültür Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 3, 2013) – Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013), Ahmet Hamdi Tanpınar, XIX Yüzyıl Türk Edebiyatı Tarihi, s: 204, Mithat Cemal Kuntay, Sarıklı İhtilalci Suavi, 1946, Necdet Halil Atay, Ali Suavi Kendine Göre, İstanbul Mecmuası, İ. Hakkı Uzunçarşılı Ali Suavi ve Çırağan Sarayı Vakası, Belleten, nr: 29, 1944.

 

Paylaş