HAYATI

XV. yüzyıl şairlerinden. 1352’de Ankara’da dünyaya geldi. 1429’da Ankara’da yaşama veda etti. Mezarı Ankara’da kendi adını taşıyan camidedir. Bayrami tarikatının kurucusudur. Çubuk suyunun güneyinde bulunan Salfasol (Zül-fazi) köyünde doğdu. Koyunluca Ahmet adlı birinin oğludur. Asıl adı Numan olan Hacı Bayram-ı Veli, Numan bin Ahmed bin Mahmud, Hacı Bayram adlarını kullandı. İyi bir öğrenim gördükten sonra müderris oldu, Ankara’da Melike Hatun tarafında yaptırılan Kara medresede müderris olarak çalıştı. Gördüğü bir düş üzerine tasavvuf yolun seçti. Şeyh Hamid-i Veli’ye (Somuncu Baba) bağlandı. 1412’de şeyhinin ölümüne kadar yanında kaldı, onunla birlikte Mekke ve Şam’a gitti. Daha sonra Ankara’ya yerleşti, bayramilik tarikatını yaymaya başladı. Müritleri artan Hacı Bayram’ın, düşmanları tarafından padişaha çekiştirildiği, bunun üzerine ayaklarına zincir vurularak Edirne’ye götürüldüğü söylenir. Edirne’de II. Murat’la görüştü. II. Murat, Hacı Bayram ile görüştükten sonra, hakkında yapılan dedikoduların yalan olduğunu anlayarak müritlerinden vergi alınmamasını buyurdu. Edirne dönüşü Gelibolu’ya uğrayan Hacı Bayram, Mehmet ve Ahmet Bican kardeşlere el verdikten sonra Ankara’ya geldi ve tarikatını yaymayı sürdürdü.

Bayramilik, halvetlilikle, Nakşibendiliğin birleştirilmesi ile doğmuştur. Elimizde aruz ölçüsüyle iki, hece ölçüsü ile üç şiiri, bir de onun olduğu kuşkulu Türkçe mensur mektubu bulunan Hacı Bayram-ı Veli’nin tasavvuf tarihinde ve halk edebiyatının tasavvuf kolundaki önemi kendisinden sonra bayrami Melamiliğini kurarak melamete yeni bir yön veren Emir Sikkini kolundan yetişen ve hece ölçüsü ile şiirler yazan şairlerin, Hacı Bayram-i Veli’nin yolundan yürümeleri sebebi iledir (A. Gölpınarlı). Melami hamzavi edebiyatı Hacı Bayram-i Veli’ye dayanır. Yunus etkisi görülen şathiyyesi ünlüdür.

ESERLERİ

Hacı Bayram-ı Veli’nin elimizde aruz ölçüsüyle iki, hece ölçüsü ile üç şiiri, bir de onun olduğu kuşkulu Türkçe mensur mektubu bulunmaktadır.

ESER ÖRNEKLERİ

I

N’oldu bu gönlüm n’oldu bu gönlüm

Derd ü gam ile doldu bu gönlüm

Yandı bu gönlüm yandı bu gönlüm

Yanmada derman buldu bu gönlüm

*

Yan ey gönül yan yan ey gönül yan

Yanmada oldu derdine derman

Pervane gibi pervane gibi

Şem’ine aşkın yandı bu gönlüm

*

Gerçi ki yandı gerçi ki yandı

Rengine aşkın cümle boyandı

Kendinde buldu kendinde buldu

Matlubunu hoş buldu bu gönlüm

*

Bayram’ım imdi Bayram’ım imdi

Bayram ederler yar ile şimdi

Hamd ü senalar hamd ü senalar

Yar ile bayram kıldı bu gönlüm

II

Çalabım bir şar yaratmış iki cihan aresinde

Bakıcak didar görinür ol şarın kenarasinde

*

Nagehan bir şara vardum ol şarı yapılur gördüm

Ben dahi bile yapıldum taş u toprak aresinde

*

Şagirtler taş yonarlar yonup ustada sunarlar

Çalabın ismin anarlar ol taşın her paresinde

*

Ol şardan oklar atılur gelür ciğere batılur

Arifler sözi satılur şarın bazaresinde

*

Ol şar dediğüm ne delidür ne uslıdur

Aşıklar kanı sebildür ol şarın kenaresinde

*

Bu sözi arifler anlar cahiller bilmeyüp tanlar

Hacı Bayram kendü banlar ol şarın menaresinde

III

Hiç kimse çekebilemez güçdür feleğin yayı

Derdine gönül virme bir gün götürür yayı

*

Oynayu gelür aldar çünki el çapükdür

Bir buncılayın fitne kande bulur arayı

*

Çün yüzini döndürdi bir lahza karar itmez

Nice seri ider döner ser ider payı

*

Bir fani vefasızdur kavline inanma hiç

Gah bayı ider yohsul gah yohsul ider bayı

*

Bayram kamu alimler bu ma’ninün altında

Kaf’tan Kaf’a hükmider bilmez bu muammayı

*

Vahiddür ol vahdette kesrette kanı tefrik

Hızr irmedi bu sırra bildirmedi Musa’yı

*

Miskin Hacı Bayram sen dünyaya gönül virme

Bir ulu imaretdür alma başa sevdayı

IV

Bilmek istersen seni

Can içre ara canı

Geç canından bul anı

Sen seni bil sen seni

*

Kim bildi ef’alini

Ol bildi sıfatını

Anda buldı zatını

Sen seni bil sen seni

*

Görünen sıfatundır

Anı gören zatındur

Gayrı ne hacetindür

Sen seni bil sen seni

*

Kim ki hayrete daldı

Nura müstağrak oldu

Tevhid-i zatı buldı

Sen seni bil sen seni

*

Bayram özini bildi

Bileni anda buldı

Bulan ol kendü oldı

Sen seni bil sen seni

V

Benüm maksadum alemde değüldür lakin illa hü

Bu benüm derdüme derman değüldür lakin illa hü

*

Değüldür huri vu gılman ne cennet köşkü ne Rıdvan

Bu benüm gönlüme sultan değüldür lakin illa hü

*

Anun nakş-ı hayalinden cihan bir zerre olmışdur

Nazar itsen o zerreden görünmez lakin illa hü

*

A Bayrami eğer idrak idersen sen bu alemde

Bu sırrun sırrına kimse irişmez lakin illa hü

KAYNAKÇA: Nihat Azamat / TDV İslâm Ansiklopedisi (c. 14, 1996), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. bas. 1999), Ahmet Özdemir / Hacı Bayram Veli ve Eşrefoğlu Rumi (2002), İhsan Işık / Ünlü Bilim Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 2, 2013) – Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013).

 

 

Paylaş